2026-09-07 13:59:46
Vũ Thị Phượng, Điều phối MSK VN.
Lisbon, Bồ Đào Nha, ngày 6/9/2026 – Tại Đại hội Một Sức khỏe Thế giới lần thứ 9 (9th World One Health Congress – WOHC9) đang diễn ra tại Lisbon, Bồ Đào Nha, đại diện Ban Thư ký Một sức Khỏe Việt Nam đã chia sẻ kinh nghiệm xây dựng và phát triển nền tảng đối thoại Một Sức khỏe (One Health Partnership – OHP), từ ứng phó với các nguy cơ dịch bệnh cụ thể đến hình thành cơ chế đối thoại, phối hợp và bài học ở cấp quốc gia.
Với chủ đề “Institutionalizing One Health Dialogue Platforms: The National Experience of Viet Nam” – Thể chế hóa các nền tảng đối thoại Một Sức khỏe: Kinh nghiệm quốc gia của Việt Nam, bài trình bày của Việt Nam được thực hiện trong phiên thảo luận về “Operationalizing One Health Prevention: Building Science–Society–Policy Interfaces from Local Action to Global Governance/ Thúc đẩy triển khai phòng ngừa theo cách tiếp cận Một Sức khỏe: Xây dựng kết nối giữa Khoa học – Xã hội – Chính sách, từ hành động địa phương đến quản trị toàn cầu”, tập trung vào vấn đề ngày càng được quan tâm trong triển khai Một Sức khỏe: làm thế nào để biến sự đồng thuận về One Health thành những cơ chế phối hợp có khả năng duy trì lâu dài và tạo ra tác động thực tế.
Hành trình Một Sức khỏe của Việt Nam đã kéo dài hơn hai thập kỷ, với sự chuyển biến từng bước từ cách tiếp cận ứng phó theo từng vấn đề, từng dự án đơn lẻ sang xây dựng một nền tảng thường trực cho đối thoại, phối hợp và hành động.
Một trong những dấu mốc quan trọng là khủng hoảng cúm gia cầm năm 2003, đặt ra yêu cầu phải tăng cường phối hợp giữa các lĩnh vực y tế, thú y và các ngành liên quan. Năm 2006, Việt Nam hình thành Đối tác Cúm gia cầm và Cúm ở người (Partnership for Avian and Human Influenza/PAHI), tạo nền tảng cho hợp tác đa ngành trong phòng chống cúm gia cầm và các bệnh lây truyền từ động vật sang người.
Đến năm 2016, cách tiếp cận được mở rộng với sự hình thành One Health Partnership (OHP). Trong giai đoạn 2021–2025, hợp tác được tổ chức xoay quanh sáu trụ cột kỹ thuật gồm phòng chống đại dịch, kháng kháng sinh (AMR), an toàn thực phẩm, phúc lợi động vật, môi trường và Từ nghiên cứu tới chính sách (R2P).
Giai đoạn 2026–2030 tiếp tục hướng tới tăng cường triển khai và quản trị One Health ở cấp quốc gia.
Theo đó, quá trình phát triển của Việt Nam không phải là bắt đầu lại sau mỗi giai đoạn, mà là một quá trình tích lũy và thể chế hóa dần kinh nghiệm, quan hệ đối tác, tri thức và cơ chế phối hợp.
Một trong những thông điệp trọng tâm của Việt Nam tại Đại hội là: One Health không thể được vận hành chỉ bằng việc yêu cầu các ngành cùng phối hợp; mà OH là không gian và cơ chế để sự phối hợp đó thực sự diễn ra thường xuyên.
Các nguy cơ One Health xuất hiện tại giao diện giữa con người – động vật – môi trường, trong khi trách nhiệm quản lý lại được phân bổ giữa nhiều ngành, nhiều cấp và nhiều thiết chế.
Tương tự, bằng chứng khoa học cũng không nằm ở một nơi duy nhất. Dữ liệu có thể nằm tại các bộ, ngành, trường đại học, viện nghiên cứu, phòng xét nghiệm, địa phương hoặc ngay trong cộng đồng.
Trong khi đó, thẩm quyền ra quyết định cũng được phân bổ ở nhiều cấp khác nhau.
Các đối tác quốc tế mang đến nguồn lực, chuyên môn và kinh nghiệm, nhưng nếu thiếu một cơ chế kết nối ở cấp quốc gia, các nguồn lực này có thể khó được liên kết đầy đủ với các ưu tiên quốc gia.
Vì vậy, Việt Nam nhấn mạnh vai trò cơ chế đối thoại là giao diện kết nối ba thành tố: Khoa học – Xã hội – Chính sách (Science – Society – Policy).
Đây cũng là cơ sở để OHP Việt Nam được nhìn nhận không đơn thuần như một chương trình, mà là một nền tảng kết nối các thể chế, sáng kiến, con người, bằng chứng và nguồn lực xung quanh các ưu tiên One Health của quốc gia.
Thông qua Diễn đàn Một Sức khỏe thường niên, Ban Thư ký OHP và các Nhóm công tác kỹ thuật, OHP kết nối với giới khoa học, chính quyền địa phương, tổ chức xã hội, khu vực tư nhân, cộng đồng và các đối tác phát triển.
Với cơ chế này, OHP không thay thế các cơ quan và chương trình hiện có, mà kết nối, thúc đẩy những nguồn lực và kinh nghiệm đang tồn tại trong hệ thống.
Đây là điểm có ý nghĩa đặc biệt trong triển khai One Health, bởi trên thực tế không thể xây dựng một “cơ quan One Health” mới để thay thế tất cả các cơ quan chuyên ngành. Điều quan trọng hơn là tạo ra cơ chế để các cơ quan hiện có cùng nhìn nhận vấn đề, chia sẻ bằng chứng, thảo luận ưu tiên và phối hợp hành động.
Một điểm nổi bật trong kinh nghiệm OHP Việt Nam là kết nối Từ nghiên cứu tới Chính sách (R2P) theo một giao diện hai chiều giữa nghiên cứu và hoạch định chính sách.
Thay vì coi khoa học là một “đường ống” một chiều, trong đó nhà khoa học tạo ra bằng chứng rồi chuyển cho nhà hoạch định chính sách, R2P được thiết kế theo chu trình: Nghiên cứu và giám sát → tổng hợp và phân tích nguy cơ → đối thoại với nhà hoạch định chính sách → xây dựng các phương án và khuyến nghị chính sách → quyết định, triển khai và phản hồi.
Điểm quan trọng là quá trình này hoạt động theo hai chiều: nhà nghiên cứu cần hiểu nhu cầu chính sách; đồng thời các nhà hoạch định chính sách cần tiếp cận được bằng chứng khoa học đáng tin cậy. R2P theo đó, được đưa vào OHP nhằm làm cho việc sử dụng bằng chứng khoa học trong xây dựng chính sách liên ngành trở nên có hệ thống hơn. Nhóm công tác R2P của OHP hiện nay do CIRAD tại Việt Nam đồng chủ trì và dẫn dắt, theo cơ chế họp định kỳ, tập trung vào những vấn đề quan trọng.
Để minh họa cho cách tiếp cận này, Việt Nam giới thiệu một ví dụ về nghiên cứu nguy cơ từ động vật hoang dã. Nghiên cứu được thực hiện tại 38 tỉnh, thành phố, bao phủ 105 điểm nguồn; 44 điểm trung gian; 62 điểm cuối trong chuỗi cung ứng.
Nghiên cứu phát hiện 37 loại virus tại các điểm nguồn, trong đó có 19 loại được xác định mới trong nghiên cứu. Đáng chú ý, tỷ lệ dương tính với coronavirus ở loài gặm nhấm tăng dọc theo chuỗi cung ứng, từ 21% lên 32% và 56%. Những kết quả này cho thấy việc đánh giá nguy cơ không thể chỉ dừng ở một điểm riêng lẻ mà cần xem xét toàn bộ chuỗi và các điểm giao tiếp giữa con người, động vật và môi trường.
Điều quan trọng hơn đối với cách tiếp cận One Health là các kết quả nghiên cứu không dừng lại trong phòng thí nghiệm. Thông qua các cuộc đối thoại kỹ thuật thường niên với sự tham gia của các bộ, ngành, tỉnh, thành phố, các viện nghiên cứu và đối tác quốc tế, kết quả nghiên cứu được đưa vào thảo luận về quản lý nguy cơ và xây dựng khuyến nghị. Các khuyến nghị từ quá trình này đã được sử dụng trong tham vấn sửa đổi Luật Phòng bệnh và Luật An toàn thực phẩm, đồng thời đóng góp cho các hoạt động liên quan đến đánh giá liên ngành (JEE) trong khuôn khổ Điều lệ Y tế quốc tế (IHR).
Qua đó, Việt Nam nhấn mạnh rằng giá trị của One Health không chỉ nằm ở việc tạo ra thêm bằng chứng, mà ở khả năng đưa bằng chứng đó vào đúng cuộc đối thoại để thay đổi cách nhìn nhận và quản lý nguy cơ.
Một Sức khỏe cũng không thể chỉ được triển khai ở cấp trung ương. Rủi ro xảy ra tại địa phương, nơi có cộng đồng, chính quyền địa phương, các hệ thống sản xuất, chuỗi cung ứng và phòng xét nghiệm. Do đó, một chức năng quan trọng của nền tảng đối thoại là kết nối hành động tại địa phương thành các bài học cấp quốc gia.
Kinh nghiệm và bằng chứng từ địa phương được đưa vào đối thoại quốc gia thông qua Diễn đàn One Health, các nhóm công tác kỹ thuật, và các quá trình xây dựng chính sách. Từ đó, các cuộc thảo luận có thể tạo ra những kết quả tập thể như Sổ tay hướng dẫn, kế hoạch quốc gia, phát triển năng lực và điều phối nguồn lực.
Nhưng dòng chảy này không chỉ theo một chiều. Những chính sách và bài học ở cấp quốc gia cũng cần quay trở lại địa phương để được triển khai, kiểm nghiệm và tiếp tục cải thiện.
Nói cách khác: Hành động tại địa phương tạo ra bằng chứng; đối thoại quốc gia biến bằng chứng thành bài học; và bài học quay trở lại triển khai và hỗ trợ địa phương.
Một kết quả quan trọng của quá trình này là sự hình thành một hệ sinh thái One Health ngày càng mở rộng. Trong giai đoạn 2021–2025, Việt Nam ghi nhận hơn 100 sáng kiến và dự án One Health. Các sáng kiến được triển khai trên sáu trụ cột kỹ thuật và có sự tham gia của một hệ thống đối tác đa dạng từ trong nước tới quốc tế, thuộc các thành phần khác nhau. Đồng thời, Việt Nam có hơn 20 năm liên tục tích lũy kinh nghiệm One Health, tạo ra một nguồn vốn quan trọng về quan hệ đối tác, kinh nghiệm phối hợp và tri thức thể chế. Vì vậy, OHP không phải là một chương trình. Đó là một nền tảng hỗ trợ, là hệ sinh thái One Health, với giá trị nằm ở việc kết nối các dự án, con người, bằng chứng và nguồn lực xung quanh những ưu tiên chung của quốc gia.
Việt Nam không nhìn nhận nền tảng One Health quốc gia như một cấu trúc tách biệt với các tiến trình quốc tế.
Ở cấp toàn cầu, Kế hoạch hành động chung 4 bên – FAO, UNEP, WHO và WOAH – cùng các sáng kiến về phòng ngừa đại dịch, AMR, Điều lệ Y tế quốc tế và các mạng lưới One Health toàn cầu như PREZODE tạo ra các khuôn khổ, cam kết và nguồn tri thức chung. Ở cấp khu vực, ASEAN là không gian quan trọng để hợp tác, đặc biệt đối với các nguy cơ xuyên biên giới. Ở cấp quốc gia, nền tảng OHP có vai trò kết nối những cam kết và khuôn khổ này với đối thoại chính sách, hợp tác kỹ thuật và điều phối nguồn lực tại Việt Nam.
Tuy nhiên, Việt Nam nhấn mạnh rằng quản trị One Health không thể chỉ là theo chiều trên xuống. Kinh nghiệm thực tiễn từ địa phương cần được tổng hợp ở cấp quốc gia và tiếp tục được đưa lên các diễn đàn khu vực, toàn cầu. Chính nền tảng OHP quốc gia làm nhiệm vụ kết nối hai chiều này.
Đây chính là cách Việt Nam nhìn nhận One Health như một hệ thống học hỏi đa cấp, trong đó địa phương, quốc gia, khu vực và toàn cầu không phải những tầng tách biệt mà liên tục trao đổi bằng chứng, chính sách và kinh nghiệm.
Từ quá trình phát triển của OHP, Việt Nam chia sẻ ba bài học chính.
Thứ nhất, cần thể chế hóa đối thoại, chứ không chỉ xây dựng thể chế. Một nền tảng đối thoại thường xuyên có thể duy trì tính liên tục của hợp tác ngay cả khi từng dự án hoặc từng cuộc khủng hoảng đã kết thúc.
Thứ hai, cần xây dựng giao diện hai chiều giữa khoa học – xã hội – chính sách.
Nghiên cứu cần cung cấp bằng chứng cho quyết định chính sách, nhưng đồng thời chính sách và cộng đồng cũng cần tham gia định hình các ưu tiên nghiên cứu.
Thứ ba, cần đưa các nền tảng One Health quốc gia vào trong hệ thống quản trị One Health toàn cầu. Bởi các bài học từ địa phương cần được đưa ra các nền tảng khu vực và toàn cầu, trong khi các cam kết toàn cầu cần được chuyển hóa thành hành động cụ thể tại địa phương.
Việt Nam muốn nhấn mạnh thể chế hóa One Health không đơn giản là thành lập thêm một cơ quan hay một chương trình mới. Điều quan trọng hơn là tạo dựng một không gian đối thoại thường xuyên có sự dẫn dắt của cơ quan chính phủ, nơi các nhà khoa học, nhà hoạch định chính sách, chính quyền địa phương, cộng đồng, khu vực tư nhân và các đối tác phát triển có thể cùng chia sẻ bằng chứng, xác định ưu tiên, thảo luận giải pháp và phản hồi lẫn nhau.
Từ góc độ đó, hành trình hơn 20 năm của Việt Nam cho thấy một quá trình chuyển dịch: từ ứng phó khủng hoảng tới hợp tác dự án, vượt ra khỏi khuôn khổ dự án để hình thành nên cơ chế đối thoại chính thức, ổn định thông qua OHP để đưa bằng chứng khoa học và kinh nghiệm địa phương thành các bài học cấp quốc gia để hỗ trợ ngược trở lại địa phương và các kết quả này được chia sẻ ở cấp độ quản trị OH khu vực và toàn cầu, khẳng định Việt Nam đang hành động- triển khai các cam kết quốc tế về OH.
“When evidence can travel to policy, policy can listen to society, and local experience can travel back to the global level — One Health becomes operational.” Khi bằng chứng có thể đến được với chính sách, chính sách có thể lắng nghe xã hội, và kinh nghiệm địa phương có thể quay trở lại cấp độ toàn cầu – khi đó, Một Sức khỏe mới thực sự trở thành hành động.
